Interesującą rekonstrukcję przebiegu akcji przeprowadzoną przez Organizację Bojową PPS na stacji Bezdany niedaleko Wilna 26 września 1908 roku przedstawia Wojciech Łada w książce "Polscy terroryści". Chodziło o przejęcie pieniędzy wiezionych pociągiem pocztowym z Królestwa Kongresowego do Sankt Petersburga. Historycy nazywają tę akcję skokiem czterech premierów, bo tak się złożyło, że uczestniczyli w niej czterej przyszli szefowie polskich rządów - Tomasz Arciszewski, Walery Sławek, Aleksandr Prystor oraz Józef Piłsudski, dowódca całego przedsięwzięcia. Bojówkarze zaplanowali atak w najdrobniejszych szczegółach. Szybko okazało się, że w tych szczegółach tkwił diabeł.



Kiedy pociąg zwolnił przed stacją w Bezdanach, do jednego z wagonów podbiegł mężczyzna z długim kijem, wziął zamach i - ciągle biegnąc obok - wymierzył silne uderzenie w szybę. Szyba jednak nie pękła. Mężczyzna wziął kolejny zamach i zaczął okładać okno kolejnymi razami. Efekt był taki, że śpiący w przedziale rosyjscy żołnierze obudzili się i kiedy zauważyli próbującego stłuc szybę napastnika, a za nim biegnących dwóch cywilów z karabinami w dłoniach, zaczęli strzelać. Mężczyźni odpowiedzieli ogniem, trafiając jednego z żołnierzy, co wykorzystał z kolei człowiek z kijem, wpychając przez wybity w grubej szybie otwór małe zawiniątko. Udało mu się to z wielkim trudem i w zasadzie w ostatniej chwili, bo wtedy zawiniątko - które w rzeczywistości było bombą - eksplodowało. Wybuch wyrwał okno i przewrócił biegnących za pociągiem mężczyzn.

Inny zamachowiec - ukryty przed pociągiem - przygotowywał w tym czasie drugi ładunek, umieszczony pod torami. Niestety, przysypał dynamit mokrą ziemią i ładunku nie udało się odpalić. Rozwścieczony tą wpadką wyjął rewolwer i zaczął strzelać do nadjeżdżającego pociągu. Gdyby nie to, że kolejarze wystraszyli się desperata i zatrzymali lokomotywę, napad spaliłby na panewce.

Trzecia grupa miała za zadanie trzymać pod bronią sterroryzowanych pracowników stacji i pasażerów. Uwagę PPS-owców przykuły jednak strzały, co z kolei wykorzystali zakładnicy, którzy zaczęli im się wymykać. Wyłapano ich, a wtedy na straży stanął jeden z bojowców, ściskając w dłoniach pistolet oraz zawiniątko ze starych gazet. Co było w środku? Zdaniem przestraszonych zakładników, bomba. W rzeczywistości - kilka śledzi.



PPS-owcy planowali rozbić kasę pocztową i w ten sposób zdobyć środki na prowadzenie działalności. Komedii jednak nie było końca. Najpierw okazało się, że w przedziale z pieniędzmi panują ciemności, bo zgasła lampa, a bojowcy zepsuli ją, starając się zapalić. W ciemnościach Józef Piłsudski o mało nie zastrzelił jednego z towarzyszy, Aleksandra Lutze-Birka, a Józef Kobiałko - Walerego Sławka. Autor "Polskich terrorystów", wyliczając wszystkie błędy popełnione w trakcie napadu, zauważa również, że Tomasz Arciszewski przez nieuwagę uderzył się w głowę i na jakiś czas stracił przytomność. Na domiar złego żołnierze z eskorty pocztowej uciekli.

Na tym jednak nie koniec, ponieważ poszukiwania pieniędzy w skrytkach w przedziale również przypominały perypetie bohaterów niezłej komedii. Wojciech Łada sięga w tym miejscu do wspomnień Pobóg-Malinowskiego:

"Założono pod zamek pocisk dynamitowy, czterokluskowy, obliczony na skrzynkę, o której mówiły wywiady. Huk - dym. Pocisk okazał się za silny: rozsadził zupełnie nie tylko zamek, lecz i drzwiczki. Okazało się przy tym, że wewnątrz szafki ukryte są skrzynki drewniane, zaopatrzone równie w mocne zamki. Lutze-Birk podniecony i poirytowany niespodziewanymi przeszkodami pędzi z brankardu do wodociągu, by przydźwigać stamtąd siekierę i łom. Rozbija skrzynki, ale wewnątrz były mniejsze skrzynki".

Stanisław Bareja lepiej by tego nie wymyślił, bo w chwili, gdy Lutze-Birk mocował się z kolejnymi zamkami, pada sygnał do odwrotu. Bojowcy uciekli, unosząc ze sobą około 200 tysięcy rubli. Tymczasem, jak się okazało, w bocznej szafce, której Lutze-Birk nie zdążył tknąć, spoczywała o wiele większa kwota.

"Akcja pod Bezdanami - wielka legenda Józefa Piłsudskiego, jedyna akcja bojówki, w której brał udział, była napadem kompletnie spartaczonym" - pisze Wojciech Łada i dodaje: "Nieporadność jej wykonania była szokująca również z tego powodu, że planowano ją prawie rok, a żeby ją sfinansować, dokonano kilku innych napadów, w tym dwóch na pociągi".

Dlatego może już lepiej spuścić na tę akcję zasłonę milczenia. Na szczęście Józef Piłsudski okazał się o wiele lepszym politykiem niż terrorystą.

Wojciech Łada, "Polscy terroryści", Znak Horyzont 2015

Interesującą rekonstrukcję przebiegu akcji przeprowadzoną przez Organizację Bojową PPS na stacji Bezdany niedaleko Wilna 26 września 1908 roku przedstawia Wojciech Łada w książce "Polscy terroryści". Chodziło o przejęcie pieniędzy wiezionych pociągiem pocztowym z Królestwa Kongresowego do Sankt Petersburga. Historycy nazywają tę akcję skokiem czterech premierów, bo tak się złożyło, że uczestniczyli w niej czterej przyszli szefowie polskich rządów - Tomasz Arciszewski, Walery Sławek, Aleksandr Prystor oraz Józef Piłsudski, dowódca całego przedsięwzięcia. Bojówkarze zaplanowali atak w najdrobniejszych szczegółach. Szybko okazało się, że w tych szczegółach tkwił diabeł.



Kiedy pociąg zwolnił przed stacją w Bezdanach, do jednego z wagonów podbiegł mężczyzna z długim kijem, wziął zamach i - ciągle biegnąc obok - wymierzył silne uderzenie w szybę. Szyba jednak nie pękła. Mężczyzna wziął kolejny zamach i zaczął okładać okno kolejnymi razami. Efekt był taki, że śpiący w przedziale rosyjscy żołnierze obudzili się i kiedy zauważyli próbującego stłuc szybę napastnika, a za nim biegnących dwóch cywilów z karabinami w dłoniach, zaczęli strzelać. Mężczyźni odpowiedzieli ogniem, trafiając jednego z żołnierzy, co wykorzystał z kolei człowiek z kijem, wpychając przez wybity w grubej szybie otwór małe zawiniątko. Udało mu się to z wielkim trudem i w zasadzie w ostatniej chwili, bo wtedy zawiniątko - które w rzeczywistości było bombą - eksplodowało. Wybuch wyrwał okno i przewrócił biegnących za pociągiem mężczyzn.

Inny zamachowiec - ukryty przed pociągiem - przygotowywał w tym czasie drugi ładunek, umieszczony pod torami. Niestety, przysypał dynamit mokrą ziemią i ładunku nie udało się odpalić. Rozwścieczony tą wpadką wyjął rewolwer i zaczął strzelać do nadjeżdżającego pociągu. Gdyby nie to, że kolejarze wystraszyli się desperata i zatrzymali lokomotywę, napad spaliłby na panewce.

Trzecia grupa miała za zadanie trzymać pod bronią sterroryzowanych pracowników stacji i pasażerów. Uwagę PPS-owców przykuły jednak strzały, co z kolei wykorzystali zakładnicy, którzy zaczęli im się wymykać. Wyłapano ich, a wtedy na straży stanął jeden z bojowców, ściskając w dłoniach pistolet oraz zawiniątko ze starych gazet. Co było w środku? Zdaniem przestraszonych zakładników, bomba. W rzeczywistości - kilka śledzi.



PPS-owcy planowali rozbić kasę pocztową i w ten sposób zdobyć środki na prowadzenie działalności. Komedii jednak nie było końca. Najpierw okazało się, że w przedziale z pieniędzmi panują ciemności, bo zgasła lampa, a bojowcy zepsuli ją, starając się zapalić. W ciemnościach Józef Piłsudski o mało nie zastrzelił jednego z towarzyszy, Aleksandra Lutze-Birka, a Józef Kobiałko - Walerego Sławka. Autor "Polskich terrorystów", wyliczając wszystkie błędy popełnione w trakcie napadu, zauważa również, że Tomasz Arciszewski przez nieuwagę uderzył się w głowę i na jakiś czas stracił przytomność. Na domiar złego żołnierze z eskorty pocztowej uciekli.

Na tym jednak nie koniec, ponieważ poszukiwania pieniędzy w skrytkach w przedziale również przypominały perypetie bohaterów niezłej komedii. Wojciech Łada sięga w tym miejscu do wspomnień Pobóg-Malinowskiego:

"Założono pod zamek pocisk dynamitowy, czterokluskowy, obliczony na skrzynkę, o której mówiły wywiady. Huk - dym. Pocisk okazał się za silny: rozsadził zupełnie nie tylko zamek, lecz i drzwiczki. Okazało się przy tym, że wewnątrz szafki ukryte są skrzynki drewniane, zaopatrzone równie w mocne zamki. Lutze-Birk podniecony i poirytowany niespodziewanymi przeszkodami pędzi z brankardu do wodociągu, by przydźwigać stamtąd siekierę i łom. Rozbija skrzynki, ale wewnątrz były mniejsze skrzynki".

Stanisław Bareja lepiej by tego nie wymyślił, bo w chwili, gdy Lutze-Birk mocował się z kolejnymi zamkami, pada sygnał do odwrotu. Bojowcy uciekli, unosząc ze sobą około 200 tysięcy rubli. Tymczasem, jak się okazało, w bocznej szafce, której Lutze-Birk nie zdążył tknąć, spoczywała o wiele większa kwota.

"Akcja pod Bezdanami - wielka legenda Józefa Piłsudskiego, jedyna akcja bojówki, w której brał udział, była napadem kompletnie spartaczonym" - pisze Wojciech Łada i dodaje: "Nieporadność jej wykonania była szokująca również z tego powodu, że planowano ją prawie rok, a żeby ją sfinansować, dokonano kilku innych napadów, w tym dwóch na pociągi".

Dlatego może już lepiej spuścić na tę akcję zasłonę milczenia. Na szczęście Józef Piłsudski okazał się o wiele lepszym politykiem niż terrorystą.

Wojciech Łada, "Polscy terroryści", Znak Horyzont 2015